فلج صورت یکی از علائم مهم در ضایعات قاعده جمجمه است که می تواند ناشی از تومورها ، آسیب های عروقی ، التهابات یا تروما باشد. از آنجا که عصب صورتی (عصب هفتم مغزی) مسیر پیچیده ای را از ساقه مغز تا صورت طی میکند و از ناحیه قاعده جمجمه عبور می کند ، هرگونه ضایعه در این ناحیه می تواند منجر به ضعف یا فلج عضلات صورت شود. در این مقاله به بررسی علل ، مکانیسم ایجاد ، علائم ، روش های تشخیص و درمان فلج صورت به دلیل ضایعات قاعده جمجمه می پردازیم.
آناتومی عصب صورت و ارتباط آن با قاعده جمجمه
عصب صورت از ساقه مغز در ناحیه پل مغزی خارج شده و از طریق مجرای شنوایی داخلی وارد استخوان تمپورال می شود. سپس از کانال فاسیال عبور کرده و از سوراخ استیلوماستوئید خارج می گردد. این مسیر در ارتباط نزدیک با ساختارهای مهم قاعده جمجمه قرار دارد ؛ از جمله :
- زاویه پل-مخچه
- استخوان تمپورال
- سوراخ ژوگولار
- سینوس های وریدی قاعده جمجمه
به همین دلیل ضایعات این نواحی می توانند باعث درگیری مستقیم یا فشاری عصب صورت شوند.
علل فلج صورت به دلیل ضایعات قاعده جمجمه
-
تومورهای زاویه پل-مخچه
شایع ترین علت توموری در این ناحیه ، Acoustic neuroma (شوانوم دهلیزی) است. این تومور خوش خیم از عصب هشتم منشأ می گیرد اما با بزرگ شدن ، عصب صورت را نیز تحت فشار قرار می دهد. سایر تومورها نیز عبارت اند از مننژیوم ها ، اپیدرموئید و متاستازها
-
تومورهای استخوان تمپورال
- کارسینوم گوش میانی
- کلستئاتوم پیشرفته
- شوانوم عصب صورت
این ضایعات ممکن است باعث تخریب کانال فاسیال و درگیری مستقیم عصب شوند.
-
ضایعات سوراخ ژوگولار
تومورهایی مانند:
- پاراگانگلیوما (گلوموس ژوگولار)
- شوانوم های اعصاب تحتانی مغزی
می توانند چندین عصب مغزی از جمله عصب صورت را درگیر کنند.
-
شکستگی های قاعده جمجمه
در تروماهای شدید ، به ویژه شکستگی استخوان تمپورال ، عصب صورت ممکن است به صورت مستقیم پاره شود ، دچار فشار ناشی از هماتوم شود یا دچار ادم و ایسکمی گردد.
-
ضایعات التهابی و عفونی
- استئومیلیت قاعده جمجمه
- عفونت های پیشرفته گوش میانی
- نوریت های التهابی
مکانیسم ایجاد فلج
فلج صورت به دلیل ضایعات قاعده جمجمه در این بیماران معمولاً با یکی از مکانیسم های زیر ایجاد می شود :
- فشار تدریجی تومور روی عصب
- تخریب مستقیم عصب
- ایسکمی ناشی از درگیری عروقی
- ادم داخل کانال استخوانی (به علت فضای محدود کانال فاسیال)
علائم فلج صورت به دلیل ضایعات قاعده جمجمه
شدت علائم بسته به محل ضایعه متفاوت است. علائم اصلی عبارت اند از:
- ضعف یا فلج کامل یک طرف صورت
- عدم توانایی در بستن چشم
- افتادگی گوشه دهان
- از بین رفتن چینهای پیشانی
علائم همراه (بسته به محل ضایعه) عبارت اند از :
- کاهش شنوایی (در تومورهای زاویه پل-مخچه)
- وزوز گوش
- سرگیجه
- اختلال بلع
- دوبینی
- درد گوش
در موارد توموری ، فلج معمولاً پیشرونده و تدریجی است ، برخلاف فلج بل ناگهانی.
تفاوت فلج صورت محیطی و مرکزی در ضایعات قاعده جمجمه
در ضایعات قاعده جمجمه ، معمولاً فلج از نوع محیطی است ، یعنی پیشانی نیز درگیر و تمام نیمه صورت فلج می شود. در حالی که در ضایعات مرکزی (مثلاً سکته مغزی) ، معمولاً عضلات پیشانی حفظ می شوند.
روش های تشخیصی
- MRI با تزریق : بهترین روش برای بررسی ضایعات قاعده جمجمه ، بهویژه زاویه پل-مخچه.
- CT اسکن با رزولوشن بالا : برای بررسی شکستگی ها یا تخریب استخوان تمپورال.
- الکترومیوگرافی (EMG) : برای ارزیابی میزان آسیب عصبی و پیش آگهی.
- تست های شنوایی : در مواردی که کاهش شنوایی وجود دارد.
درجه بندی شدت فلج صورت به دلیل ضایعات قاعده جمجمه
رایج ترین سیستم ، House-Brackmann scale است که فلج صورت را از درجه I (طبیعی) تا درجه VI (فلج کامل) طبقه بندی می کند.
اصول درمان
درمان وابسته به علت زمینه ای است.
- درمان جراحی
در موارد زیر اندیکاسیون دارد:
- تومورهای قابل برداشت
- شکستگیهای همراه با قطع عصب
- دکمپرسیون عصب صورت
در جراحی های قاعده جمجمه ، حفظ عصب صورت اولویت اصلی است.
- رادیوتراپی
در برخی تومورها مانند شوانوم ها یا مننژیوم ها که رشد آهسته دارند.
- درمان دارویی
در موارد التهابی:
- کورتیکواستروئیدها
- آنتی بیوتیک در عفونت ها
- بازسازی عصب
در صورت قطع کامل عصب :
- گرافت عصبی
- آناستوموز هیپوگلوسال-فاسیال
- انتقال عضله
- مراقبت های حمایتی
- اشک مصنوعی
- بستن چشم هنگام خواب
- فیزیوتراپی عضلات صورت
- تزریق بوتاکس در عدم تقارن مزمن
پیش آگهی
پیشآگهی به عواملی هحچون ، علت ضایعه ، مدت زمان فلج ، شدت آسیب عصبی و زمان شروع درمان بستگی دارد. فلج های ناشی از فشار تدریجی تومور در صورت تشخیص زودهنگام ممکن است بهبود یابند ، اما در موارد تخریب کامل عصب ، بهبود کامل بعید است.
چه زمانی باید به جراح مغز و اعصاب مراجعه کرد ؟
در صورت وجود علائم زیر ارجاع فوری به جراحان قاعده جمجمه ایران و متخصص مغز و اعصاب ضروری است :
🔸فلج تدریجی صورت
🔸فلج همراه با کاهش شنوایی
🔸فلج پس از ضربه شدید سر
🔸فلج همراه با علائم چند عصب مغزی
جمع بندی
فلج صورت ناشی از ضایعات قاعده جمجمه یک وضعیت جدی است که معمولاً علت ساختاری دارد و نباید با فلج بل اشتباه گرفته شود. تشخیص زودهنگام با MRI و ارزیابی دقیق عصبی نقش کلیدی در پیشگیری از آسیب دائمی عصب دارد. در بیماران با فلج پیشرونده یا همراه با علائم گوش و ساقه مغز، بررسی کامل قاعده جمجمه ضروری است.
